LOGO VNBET
 
Nữ Cư sĩ Hồng Thị Cúc (1890 – 1980)
Pháp danh : Trừng Loan
Bà Hồng Thị Cúc (tức Đoan Huy Hồng Thái Hậu, mẹ vua Bảo Đại) xuất thân trong một gia đình Quan lại, có nhiều người đỗ đạt làm quan. Quê ở làng Mỹ Lợi, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên. Thân sinh là cụ ông Huỳnh Văn Tích, làm Tri huyện Hòa Đa (Phan Thiết) và thân Mẫu là cụ bà La Thị Sơn.
Bà lớn lên thì Thân phụ mất, vì có nhan sắc, tính tình đoan hậu, nên được tiến vào làm thị nữ hầu hạ bà Thánh cung và Tiên cung – vợ vua Đồng Khánh.
Năm 1916, Phụng Hố Công Bửu Đảo được tôn lên làm vua lấy niên hiệu Khải Định. Năm 1917, Bà được phong Tam Giai Huệ Tần, rồi Nhị Giai Huệ Phi (1918). Là người được vua Khải Định sủng ái nhất. Cuối năm 1925 vua Khải Định băng hà, con trai Bà nối ngôi lấy niên hiệu là Bảo Đại, tấn tôn Bà là Đoan Huy Hồng Thái Hậu (ngày 25/3/1933).

* Trang 693 *
device

Từ sau ngày tồn quốc kháng chiến (19/12/1946), đền miếu và lăng mộ các vua Nguyễn hư hại nhiều. Chính Nữ cư sĩ đã đứng ra xây dựng lại Thái Miếu và sửa chữa nhiều di tích đã xuống cấp.
Là một Phật tử  hộ pháp đắc lực, Nữ cư sĩ có nhiều đóng góp cho Phật giáo.
Năm 1932, Bà đã tác động với vua Bảo Đại giúp cho Phật giáo thành lập Hội An Nam Phật học và chính Bảo Đại nhận làm Hội trưởng danh dự của Hội. Nhờ thế lực của Bảo Đại, lãnh đạo Hội An Nam Phật học loại trừ được những người làm tay sai cho Pháp. Người lãnh đạo Hội An Nam Phật học được Bà tín nhiệm nhất là Bác sĩ Lê Đình Thám.
Năm 1951, Nữ cư sĩ giao cho Bà Bùi Mộng Điệp cùng với ông Hồng Trọng Quang xây dựng chùa Khải Đoan ở Buôn Mê Thuột (Khải là Khải Định, Đoan là Đoan Huy) - ngôi chùa Sắc tứ đầu tiên ở Tây Nguyên và cũng là ngôi chùa Sắc tứ cuối cùng của triều Nguyễn.
Đối với Nữ cư sĩ, hễ có việc phước thiện là không từ nan. Chùa chiền nào bị hư hại, có đánh tiếng giúp đỡ là Nữ cư sĩ tác động các Phu nhân quan lại và con cháu đóng góp để trùng tu. Nữ cư sĩ đã từng giúp đỡ cho các lớp học Tăng ở Tây Thiên và Báo Quốc trong những năm 1940 – 1950 có học bổng hoặc trợ giúp trực tiếp để có điều kiện tu học. Chùa nào, quý Tôn túc nào bị bọn giặc Pháp bắt nạt, dọa dẫm, đe dọa tính mạng, Nữ cư sĩ liền sai người can thiệp ngay. Trong đó có Hòa thượng Đôn Hậu. Chuyện kể rằng : Giặc Pháp càng quét vùng Kim Long, Hòa thượng Đôn Hậu bị bọn chúng nghi là Việt Minh nên bắt tự đào hầm để chúng xử bắn, nghe tin ấy từ Cư sĩ Tráng Đinh báo, Nữ cư sĩ liền can thiệp với chính quyền thời ấy bảo họ ngưng bắn giết và chôn sống. Chỉ

* Trang 694 *
device

thị ra kịp thời và bọn giặc Pháp phải cởi trói và đưa Hòa thượng về bệnh viện chăm sóc. Nói về Phật sự của Nữ cư sĩ thì không kể hết. Nữ cư sĩ Quy y với Hòa thượng Tâm Khoan, có Pháp danh là Trừng Loan, tự Thiện Trú.
Trong Nguyễn Phúc Tộc, Thế phả, Thuận Hóa xuất bản năm 1995 ghi rằng : Nữ cư sĩ húy là Hồng Thị Cúc, con gái của Thái Thường tự Khanh Nghi quốc công Hồng Văn Tích. Nữ cư sĩ sinh ngày 8 tháng giêng năm Canh Dần. Nữ cư sĩ vào hầu Phụng Hóa Công Bửu Đảo. Năm quý sửu (1913), Nữ cư sĩ sinh được Công tử Nguyễn Phúc Vĩnh Thụy mà sau này lên nối ngôi là Bảo Đại.
Trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, vào các năm 1968, 1972,… Chính phủ đưa máy bay ra Huế mời Bà vào Sài Gòn để tránh bom đạn. Nhưng lần nào Nữ cư sĩ cũng trả lời rằng: “Đồng bào còn đây, xã tắc còn đây, sống chết gì tôi cũng ở đây. Xin cám ơn!”
Trong Tết Mậu Thân 1968, mặc cho bom rơi đạn nổ quanh nhà 79 Phan Đình Phùng (Huế), suốt ngày người ta vẫn thấy Nữ cư sĩ ngồi dưới cầu thang tụng kinh cầu nguyện cho chiến tranh sớm chấm dứt, cầu cho quốc thái dân an.
Đến mùa thu năm 1980, Bà bệnh nặng, biết mình không thể sống thêm được nữa, bèn cho người mời đại diện chính quyền Thành phố Huế đến và nói : Tôi vốn xuất thân trong một gia đình nghèo, không có tài sản chi hết. Tất cả những gì tôi có hôm nay đây đều là của nhà Nguyễn. Nay nhà Nguyễn không còn nữa thì đây là tài sản của nhà nước. Tôi xin bàn giao cho các ông.
Ông Nguyễn Vương, Chánh văn phòng Ủy ban Nhân dân thành phố Huế lúc ấy thay mặt chính quyền cám ơn Nữ cư sĩ. Nhờ quyết định cuối cùng của Nữ cư sĩ mà ngày nay nhà số 79 Phan

* Trang 695 *
device

Đình Phùng – Huế trở thành di tích do nhà nước quản lý - kỷ niệm của Nữ cư sĩ Hồng Thái Hậu cuối cùng của Việt Nam.    
Con cháu nội ngoại của Nữ cư sĩ rất đông nhưng trước khi Nữ cư sĩ mất, không hề cho con cháu một cái chén, một đôi đũa nào. Đầu năm 2000 vừa rồi, người ta còn được biết Nữ cư sĩ đã có công giao cho Thị vệ Nguyễn Đức Hồ bí mật giữ cho nhà nước Cách mạng hai két sắt ngọc ngà châu báu của các vua Nguyễn để lại mà Nữ cư sĩ đã chuyển lên Dinh Ba (Đà Lạt) hồi còn chiến tranh chống Pháp.
Nữ cư sĩ mất ngày 3/10/1980, hưởng thọ 91 tuổi. Lăng của Nữ cư sĩ được xây dựng gần Tư Lăng (lăng Đồng Khánh), Hiện nay Nữ cư sĩ được thờ ở nhà riêng tại 79 Phan Đình Phùng, Huế.
 
 
*

* Trang 696 *
device

 
Chư Tôn Thiện Đức & Cư Sĩ Hữu Công Phật Giáo Thuận Hóa - Tập 2