LOGO VNBET
(Pháp Cú 23)
“Tu thiền trí tuệ sanh,
Bỏ thiền trí tuệ diệt,
Biết con đường hai ngã,
Đưa đến hữu phi hữu;
Hãy tự mình nỗ lực,
Khiến trí tuệ tăng trưởng.”
(Pháp Cú 282)
“Không thiền không trí tuệ,
Không trí tuệ không thiền;
Người có thiền có tuệ,
Nhất định gần Niết bàn.”
(Pháp Cú 372)
C.Trí tuệ
Từ thiền bước qua trí tuệ và như bài kệ trước đã nêu rõ:
“Tu thiền trí tuệ sanh,
Bỏ thiền trí tuệ diệt.”
“Không thiền không trí tuệ,
Không trí tuệ không thiền.”
Nên người hành giả sau khi đã chứng thiền thứ tư bất động, không lạc không khổ, xả niệm thanh tịnh, vị hành giả bắt đầu dùng trí tuệ để quán sát, quán tưởng tánh vô thường, tánh khổ và tánh vô ngã của mọi sự mọi vật:
“Tất cả hành vô thường,

* Trang 83 *
device

Với tuệ quán thấy vậy,
Đau khổ được nhàm chán,
Chính con đường thanh tịnh.”
“Tất cả pháp vô ngã,
Với tuệ quán thấy vậy,
Đau khổ được nhàm chán,
Chính con đường thanh tịnh.”
“Tất cả hành khổ đau,
Với tuệ quán thấy vậy,

Đau khổ được nhàm chán,
Chính con đường thanh tịnh.”
(Pháp Cú 277-278-279)
Nhưng đã bước vào địa hạt của trí tuệ, thời chỉ có người trí mới hiểu được vai trò của trí tuệ và phát triển trí tuệ.
Do vậy, trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật diễn tả cho chúng ta rõ đặc tướng của người ngu để giúp chúng ta phân biệt hạng người nào là không dự phần vào trí tuệ, như các bài kệ sau đây nêu rõ:
“Đêm dài cho kẻ thức,
Đường dài cho kẻ mệt,
Luân hồi dài kẻ ngu,
Không biết chân diệu pháp.”
(Pháp Cú 60)
“Người ngu nghĩ là ngọt,
Khi ác chưa chín muồi,
Ác nghiệp chín muồi rồi,
Người ngu chịu khổ đau.”

* Trang 84 *
device

 
(Pháp Cú 69)
“Nghiệp ác đã được làm,
Như sữa không đông ngay,
Cháy ngầm theo kẻ ngu,
Như lửa, tro che đậy.”
(Pháp Cú 71)
“Người ưa ngủ, ăn lớn,
Nằm lăn lóc qua lại,
Chẳng khác heo no bụng,
Kẻ ngu nhập thai mãi.”
(Pháp Cú 325)
“Tài sản hại người ngu,
Không hại người bờ kia.
Kẻ ngu si tham giàu,
Hại mình và hại người.”
(Pháp Cú 355)
“ Tự nó chịu bất hạnh
Khi danh đến kẻ ngu
Vận may bị tổn hại,
Đầu nó bị nát tan”.
( Pháp Cú 72)
“Hại người không ác tâm,
Người thanh tịnh không uế;
Tội ác đến kẻ ngu,
Như ngược gió tung bụi.”
(Pháp Cú 125)
“Người ngu si thiếu trí,
Tự ngã thành kẻ thù;

* Trang 85 *
device

Làm các nghiệp không thiện,
Phải chịu quả đắng cay.”
(Pháp Cú 66)
“Con tôi, tài sản tôi,
Người ngu sinh ưu não;
Tự ta, ta không có,
Con đâu, tài sản đâu.”
(Pháp Cú 62)
“Người ngu, dầu trọn đời,
Thân cận người có trí,
Không biết được chánh pháp,
Như muỗng với vị canh.”
(Pháp Cú 64)
Cũng vì người ngu có những đặc tánh như vậy, có những thái độ như vậy, nên Đức Phật khuyên chúng ta nên tránh xa, không bạn bè với kẻ ngu:
“Tốt hơn sống một mình,
Không người ngu kết bạn.
Độc thân không ác hạnh,
Sống vô tư vô lự,
Như voi sống rừng voi.”
(Pháp Cú 330)
“Tìm không được bạn đường,
Hơn mình hay bằng mình.
Thà quyết sống một mình,
Không bạn bè kẻ ngu.”
(Pháp Cú 61)

* Trang 86 *
device


Tương phản với người ngu là bậc trí, và kinh Pháp cú dành trọn một phần để diễn tả người có trí, vì chỉ người có trí mới hiểu được vai trò của trí tuệ trong khả năng hướng tiến đến giác ngộ và giải thoát:
“Tinh cần giữa phóng dật,
Tỉnh thức giữa quần mê,
Người trí như ngựa phi,
Bỏ sau con ngựa hèn.”
(Pháp Cú 29)
“Người trị thủy dẫn nước,
Kẻ làm tên nắn tên.
Người thợ mộc uốn ván,
Bậc trí nhiếp tự thân.”
(Pháp Cú 80)
“Như tảng đá kiên cố,
Không gió nào lay động;
Cũng vậy, giữa khen chê,
Người trí không dao động.”
(Pháp Cú 81)
“Người hiền bỏ tất cả,
Người lành không bàn dục;
Dầu cảm thọ lạc khổ,
Bậc trí không vui buồn.”
(Pháp Cú 83)
“Như chim thiên nga bay,
Thần thông liệng giữa trời;
Chiến thắng ma, ma quân,
Kẻ trí thoát đời này.”

* Trang 87 *
device

(Pháp Cú 175)
Người trí đã sáng suốt, đã có hạnh tuyệt diệu như vậy nên Đức Phật khuyên chúng ta nên thân cận bậc trí, hơn bạn bè kẻ ngu:
“Chớ thân với bạn ác,
Chớ thân kẻ tiểu nhân.
Hãy thân người bạn lành,
Hãy thân bậc thượng nhân.”
(Pháp Cú 78)
“Bậc hiền sĩ trí tuệ,
Bậc nghe nhiều, trì giới,
Bậc tự chế, Thánh nhân,
Hãy gần gũi, thân cận,
Thiện nhân trí giả ấy,
Như trăng bước đường sao.”
(Pháp Cú 208)
Để chúng ta dễ nhận thức sự sai biệt giữa người trí và người ngu, Kinh Pháp Cú có một số bài kệ diễn tả song song người trí và người ngu trong một số đặc điểm, nhờ vậy chúng ta phân biệt người trí, kẻ ngu một cách dễ dàng:
“Keo kiết không sanh thiên,
Người ngu ghét bố thí.
Người trí thích bố thí,
Đời sau được hưởng lạc.”
(Pháp Cú 177)
“Chúng ngu si thiếu trí,
Chuyên sống đời phóng dật.

* Trang 88 *
device

Người trí không phóng dật,
Như giữ tài sản quý.”
(Pháp Cú 26)
“Hãy đến nhìn đời này,
Như xe vua lộng lẫy.
Người ngu mới tham đắm,
Kẻ trí nào đắm say.”
(Pháp Cú 171)
“Chung sống với người ngu,
Lâu dài bị lo buồn.
Khổ thay gần người ngu,
Như thường sống kẻ thù.
Vui thay gần người trí,
Như chung sống bà con.”
(Pháp Cú 207)
Và trong một bài kệ thật đặc biệt, Đức Phật diễn tả thái độ hướng thượng của bậc Trí và thái độ hướng hạ của người ngu:
“Người trí dẹp phóng dật,
Với hạnh không phóng dật,
Leo lầu cao trí tuệ,
Không sầu nhìn kẻ sầu,
Nhìn chúng sanh sầu muộn,
Bậc Trí đứng núi cao,
Nhìn kẻ ngu đất bằng.”
(Pháp Cú 28)

* Trang 89 *
device

Và một sự sai khác nữa, giữa người ngu và người trí, đối với chánh pháp, được trình bày rõ ràng trong bài kệ sau đây:
“Người ngu dầu trọn đời,
Thân cận người có trí,
Không biết được chánh pháp,
Như muỗng với vị canh.
Người trí dầu một khắc,
Thân cận người có trí,
Biết ngay chân diệu pháp,
Như lưỡi với vị canh.”
(Pháp Cú 64-65)
Vì chánh pháp đóng vai trò rất quan trọng trong trách nhiệm phát huy chánh kiến, tu tập trí tuệ, đưa người hành giả tiến dần đến mục đích giác ngộ và giải thoát, cho nên trong Kinh Pháp Cú có một số bài khá phong phú đề cao chánh pháp:
“Những ai hành trì pháp,
Theo Chánh pháp khéo dạy,
Sẽ đến bờ bên kia,
Vượt ma lực khó thoát.”
(Pháp Cú 86)
“Vị Tỷ kheo thích pháp,
Mến pháp, suy tư pháp,
Tâm tư niệm Chánh pháp,
Sẽ không rời Chánh pháp.”
(Pháp Cú 364)
“Như hồ nước sâu thẳm,

* Trang 90 *
device

Trong sáng không khuấy đục;
Cũng vậy nghe chánh pháp,
Người trí hưởng tịnh lạc.”
 (Pháp Cú 82)
“Ai sống một trăm năm,
Không thấy pháp tối thượng,
Tốt hơn sống một ngày,
Thấy được pháp tối thượng.”
(Pháp Cú 115)
“Ai sống một trăm năm,
Không thấy pháp sanh diệt,
Tốt hơn sống một ngày,
Thấy được pháp sanh diệt.”
(Pháp Cú 113)
“Ai sống một trăm năm,
Không thấy câu bất tử,
Tốt hơn sống một ngày,
Thấy được câu bất tử.”
(Pháp Cú 114)
“Không phải vì nói nhiều,
Mới xứng danh trì pháp.
Những ai tuy nghe ít,
Nhưng thân hành đúng pháp,
Không phóng túng chánh pháp,
Mới xứng danh trì pháp.”
(Pháp Cú 259)
“Pháp thí thắng mọi thí,
Pháp vị thắng mọi vị,

* Trang 91 *
device

Pháp hỷ thắng mọi hỷ,
Ái diệt, thắng mọi khổ.”
(Pháp Cú 354)
Nhờ chánh pháp soi đường dẫn dắt, nên trí tuệ phát triển khả năng có thể đoạn trừ dục lạc, chiến thắng ma quân và cuối cùng đưa đến giác ngộ và giải thoát:
“Biết thân này như gốm,
Trú tâm như thành trì,
Chống ma với gươm trí,
Giữ chiến thắng không tham.”
(Pháp Cú 40)
“Biết thân như bọt nước,
Ngộ thân là như huyễn,
Bẻ tên hoa của Ma,
Vượt tầm mắt thần chết.”
(Pháp Cú 46)
“Những ai hành trì pháp,
Theo chánh pháp khéo dạy,
Sẽ đến bờ bên kia,
Vượt ma lực khó thoát.”
(Pháp Cú 86)
“Dòng ái dục chảy khắp,
Như dây leo mọc tràn,
Thấy dây leo vừa sanh,
Với tuệ hãy đoạn gốc.”
(Pháp Cú 340)

* Trang 92 *
device

Và một khi được Chánh pháp soi đường, hướng dẫn tu tập nên trí tuệ ngày càng tiến dần đến giác ngộ, sáng ngời với chánh trí, chánh giác:
“Như giữa đống rác nhớp,
Quăng bỏ trên đường lớn,
Chỗ ấy hoa sen nở,
Thơm sạch đẹp ý người.”
(Pháp Cú 58)
“Cũng vậy giữa quần sanh,
Uế nhiễm mùi phàm tục,
Đệ tử bậc chánh giác,
Sáng ngời với tuệ trí.”
(Pháp Cú 59)
“Tỷ kheo tuy tuổi nhỏ,
Siêng tu giáo pháp Phật,
Soi sáng thế gian này,
Như trăng thoát mây che.”
(Pháp Cú 382)
Và vị hành giả, sau khi đã thành tựu Giới học, Định học và Tuệ học, cuối cùng đạt được mục đích cứu cánh, đoạn trừ các lậu hoặc, chấm dứt sanh tử và khổ đau:
“Tài sản không chất chứa,
Ăn uống biết liễu tri,
Tự tại trong hành xứ,
Không, vô tướng, giải thoát,
Như chim giữa hư không,
Hướng chúng đi khó tìm.”
(Pháp Cú 92)
“Ai lậu hoặc đoạn sạch,
Ăn uống không tham đắm,

* Trang 93 *
device

Tự tại trong hành xứ,
Không, vô tướng, giải thoát,
Như chim giữa hư không,
Dấu chân thật khó tìm.”
(Pháp Cú 93)
“Người tâm ý an tịnh,
Tâm an, nghiệp cũng an.
Chánh trí, chơn giải thoát,
Tịnh lạc là vị ấy.”
(Pháp Cú 96)
“Ai quy y Đức Phật,
Chánh pháp và chư Tăng,
Ai dùng chánh tri kiến,
Thấy được bốn Thánh đế,
Thấy khổ và khổ tập,
Thấy sự khổ vượt qua,
Thấy đường Thánh tám ngành,
Đưa đến khổ não tận.
Thật quy y an ổn,
Thật quy y tối thượng.
Có quy y như vậy,
Mới thoát mọi khổ đau.”
(Pháp Cú 190-191-192)
“Tỷ kheo tát thuyền này,
Thuyền không, nhẹ đi mau,
Trừ tham, diệt sân hận,
Tất chúng đạt Niết bàn.”
(Pháp Cú 369)
Kinh Pháp Cú ngoài vấn đề Giới - Định - Tuệ được trình bày trên, còn đề cập rất nhiều đề tài phong phú khác, khó mà trình bày một cách đầy đủ. Chúng ta

* Trang 94 *
device


có cảm tưởng hình như vấn đề quan trọng nào cũng được đề cập đến, khiến Kinh Pháp Cú trở thành một kho tàng Phật bảo để chúng ta nghe những lời dạy quý báu của Đức Phật, giúp chúng ta sống một cách tốt đẹp và có ý nghĩa, có lợi cho mình, có lợi cho người, có lợi cả hai.
Trước hết là một nhận xét chung, ít người qua được bờ bên kia, bờ giải thoát và giác ngộ, còn phần đông cam tâm chịu ở bờ bên này, bờ của bất thiện, của trói buộc, của đau khổ:
“Ít người giữa nhân loại,
Đến được bờ bên kia;
Còn số người còn lại,
Xuôi ngược chạy bờ này.”
(Pháp Cú 85)
Rồi Đức Phật khuyến khích chúng ta nên làm các điều lành, vì các phước nghiệp đón chào người làm lành như thân nhân đón chào:
“Khách lâu ngày ly hương,
An toàn từ xa về;
Bà con cùng thân hữu,
Hân hoan đón chào mừng.
Cũng vậy các phước nghiệp,
Đón chào người làm lành.
Đời này đến đời kia,
Như thân nhân đón chào.”
(Pháp Cú 219-220)
Để sách tấn loài người lo tu tập, Kinh Pháp Cú nói lên những nỗi khó khăn được làm người và được gặp Phật ra đời:
“Khó thay, được làm người.

* Trang 95 *
device

Khó thay được sống còn.
Khó thay nghe diệu pháp.
Khó thay Phật ra đời.”
(Pháp Cú 182)
Tiếp đến là nỗi vui mừng được Đức Phật ra đời:
“Vui thay, Phật ra đời.
Vui thay, Pháp được giảng.
Vui thay, Tăng hòa hợp.
Hòa hợp tu, vui thay.”
(Pháp Cú 294)
Với một số bài kệ liên tiếp, Đức Phật trực tiếp nhắn nhủ các đệ tử của Gotama, tức là các đệ tử của Ngài, những lời dạy thiết thực đi đến tâm, thay hẳn đời sống thường nhật bên ngoài. Một khi mình ý thức được mình là đệ tử của Đức Phật, tức là mình phải nghe những lời dạy của vị Bổn Sư của mình, để tự mình sửa mình, để xứng đáng là đệ tử của một bậc đã giác ngộ, đã giải thoát:
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Thường tưởng niệm Phật đà.”
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Thường tưởng niệm chánh pháp.”
(Pháp Cú 295-297)
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,

* Trang 96 *
device

Thường tưởng niệm Tăng già.”
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Thường tưởng niệm sắc thân.”
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Ý vui niềm bất hại.”
“Đệ tử Gotama,
Luôn luôn tự tỉnh giác,
Vô luận ngày hay đêm,
Ý vui tu thiền quán.”
(Pháp Cú 298-299-300-301)
Một nét nổi bật nữa trong Kinh Pháp cú là dầu cho Đức Phật có đề cập đến các điều ác, các điều
bất thiện, nói đến sự quyến rũ của dục lạc, sự phá hại của Ác ma, nhưng cuối cùng nét nổi bật lên vẫn là khả năng hướng thượng của con người, khả năng đả phá vô mình, vươn lên ánh sáng của giác ngộ, khả năng loại trừ các triền phược, khổ ách, vươn lên sức mạnh của giải thoát, thanh tịnh. Tiềm tàng trong những lời dạy của Đức Phật, Kinh Pháp cú đem lại cho những người Phật tử và thân hữu của Phật tử, một nỗi vui nhẹ nhàng thanh thoát của những người hướng thiện, biết tránh điều dữ, làm các hạnh lành, biết làm cho nội tâm, thân hành, khẩu hành và ý hành thanh tịnh, nhất là nhờ làm các hạnh lành, được hưởng viễn ly lạc, nhờ nghe chánh pháp, được hưởng pháp lạc, nhờ hành thiền được hưởng thiền lạc và nhờ đi gần đến giải thoát, được hưởng giải thoát lạc. Những bài kệ sau đây

* Trang 97 *
device

nói lên sự hoan hỷ, sự an lạc của những người con Phật trung thành với giáo pháp Phật dạy:
“Vui thay, chúng ta sống,
Không hận giữa hận thù!
Giữa những người thù hận,
Ta sống không hận thù.”
(Pháp Cú 197)
“Vui thay, chúng ta sống,
Không bệnh giữa ốm đau!
Giữa những người bệnh hoạn,
Ta sống không ốm đau.”
(Pháp Cú 198)
“Vui thay, chúng ta sống
, Không rộn giữa rộn ràng,
Giữa những người rộn ràng,
Ta sống không rộn ràng.”
(Pháp Cú 199)
“Vui thay, chúng ta sống,
Không gì, gọi của ta,
Ta sẽ hưởng hỷ lạc,
Như chư Thiên Quan Âm
(Pháp Cú 200)
Và cuối cùng xin nhắc lại bài kệ:
“Vui thay, Phật ra đời,
Vui thay, Pháp được giảng,
Vui thay, Tăng hòa hợp,
Hòa hợp tu, vui thay.”
(Pháp Cú 294)

* Trang 98 *
device

 
Hãy Tự Mình Thắp Đuốc Lên Mà Đi