LOGO VNBET
XÃ HỘI HỌC
ÁP DỤNG VÀO GIÁO KHOA
TÁC DỤNG TÂM LÝ XÃ HỘI

 
* NGUYỄN ĐĂNG THỤC
ÁM THỊ VÀ MÔ PHONG.
 
ÁM thị và mô phỏng là hai tác dụng của Khoa xã hội học. Ám thị là dùng cách âm thầm kín đáo vô hình mà sai khiến, chỉ thị để làm cho mai người ta bất giác theo mình. Vì như trong đám đông người bỗng có một người cười vì có riêng chỉ có người ấy biết mà thôi, các người khác cũng a dua cười theo chẳng khác gì có sự truyền nhiễm vậy. Trong thí dụ này, cái cười của người có tâm sự riêng kia là một ám thị. Nhà thôi miên thuật dùng sức ám thị này dễ sai khiến tinh thần người khác. Nhà xã hội hội học Elhvoođ viết : « Phàm một cá nhân lấy ý tứ cá nhân mà truyền đạt cho kẻ khác, kẻ này không phê bình và không có sẵn cứ hợp lý chi hết, tức thị tiếp thụ lấy. Ấy là các loại quả trình gọi là ám thị ».
Mô phỏng là một tác dụng đi theo tác dụng ám thị như bóng với hình. Mô phỏng nghĩa thông thường là bắt chước. Những hoạt dộng của chúng ta trong xã hội nhân quần, phần nhiều là bắt chước, bắt chước cái hay thì là hay, bắt chước cái dở thì là dở. Người ta lúc nhỏ càng hay bắt chước và châm ngôn Việt có câu : « Gần mực thi đen gần đèn thì sáng », trẻ em ở nhà bắt chước anh em, cha mẹ, ra trường bắt chước thầy giáo

* Trang 56 *
device

và nhất là những bạn vì năng thân cận. Câu : « Học thầy không tày học bạn. » Ý nói người ta học bằng bắt chước nhiều hơn học bằng nghe giảng. Bắt chước thật là điều căn bản của xã hội và mục tiêu của giáo dục tức là hướng dẫn người ta bằng sự lợi dụng nhưng tác dụng tâm lý có nằm ở trong con người vậy.
Mô phỏng đối với ám thị phản ứng với nhau, hễ có ám thị khích thích ở đâu là có mô phỏng phản ứng lại. Chúng là hai phương diện của một thái độ hành vi.
Người ta sống với nhau, kể từ ba người, năm người, kết thành bằng hữu cho đến các nước trên trường Quốc tế xã hội, chẳng đâu là không có tác dụng ám thị và mô phỏng. Lấy một cá nhân mà nói : từ lúc oe oe tiếng khóc ban đầu mà ra cho đến khi đầu bạc răng long rồi vùi nông ba tất đất, không một lúc nào, không một nơi nào là không phát sinh ra tác dụng ám thị và mô phỏng cả. Cho nên ám thị và mô phỏng là một loại quá trình xã hội tối cơ bản, tối phổ biến của nhân loại tâm lý quần chúng, cho nên các nhà chính trị cổ kim luôn luôn lợi dụng để điều khiển quần chúng, chi phối nhân tâm. Ngày xưa hoặc dùng Lễ, hoặc Nhạc, ngày nay khẩu hiệu, biểu ngữ, hoặc ca hát, đều là những khí cụ dễ ảnh hưởng bằng ám thị và mô phỏng trong đám nhân dân tụ tập nơi đô thị, chỗ đông người. Nay thử kể bốn quan hệ lớn của tác dụng ám thị và mô phỏng, lợi khí của sự tuyên truyền hay giáo hóa trông xã hội.
  1. Quan hệ với ảnh hưởng của hoàn cảnh.
Chúng ta đều biết rằng hoàn cảnh xã hội đối với hành vi cá nhân vốn có quan hệ quyết định rất là mật thiết. Phàm hệ thống tập quán của cá nhân, đặc chất của cá nhân không việc gì là không do hoàn cảnh xã hội đã dưõng thành hệ thống tập quán cùng đặc chất của nhân cách người ta được, ấy là toàn nhờ vào tác dụng của ám thị và mô phỏng cả vậy. Tục ngữ có câu nói: « Gần mực thì đen gần đèn thì sáng » và « Ở bầu thi tròn, ở ống thì dài, » đều muốn tả cái ý nghĩa quan hệ của ám thị và mô phỏng trong sự dưỡng thành hệ thống tập quán và nhân

* Trang 57 *
device

cách người ta trong hoàn cảnh xã hội. Xưa kia bên Trung hoa có chuyện mẹ thầy Mạnh ba lần đổi chỗ ở. Đến nay còn truyền tụng, đấy là một tỷ dụ rất hay của sự tác dụng ám thị và mô phỏng đi đôi với nhau vậy. Trong Liệt nữ truyện thấy viết : « Mẹ thầy Mạnh làm nhà ở gần nghĩa địa, Mạnh tử, lúc ấy còn bé, hay chơi ở chốn nghĩa địa, nên cũng chăm chỉ bắt chước đào đất. Bà mẹ thấy con như thế, tự nói : đây không phải nơi để cho ta ở nuôi con được. Bà bèn bỏ đến cạnh chợ, dến đây bà lại thấy ngày ngày Mạnh khá chăm chỉ chơi trò mua bán. Bà mẹ lại nghĩ thầm : đây cũng không phải nơi để ta ở nuôi con, và lại di cư nơi khác, lần này đến ở gần một trường học. Ở đây con bà thích chơi tế lễ, vái nhường tiến thoái. Bà mẹ bấy giờ mới cho là nơi có thể ở để nuôi con thành kẻ sĩ. Đến khi Mạnh Kha khôn lớn, học lục nghệ trở nên đại Nho có tiếng. Người biết bảo mẹ thầy Mạnh tử là người hiểu cái thuật hóa dần dần tính người trong nhân quần xã hội. »
Xem như thế thì biết rằng hoàn cảnh nghĩa địa là ám thị, tính thích chơi bắt chước là mô phỏng, trường học là ám thị, thích chơi bày tế lễ là mô phỏng. Đấy là tỷ dụ cái ảnh hưởng của khí hậu tinh thần vào hành vi cá nhân của người ta vậy, trong đó có cái đầu mối then chốt, chính là tác dụng hỗ tương hành động của ám thị và mô phỏng. Biết được cái động cơ ấy, tức như là mẹ Mạnh Kha đã biết « trạch lân xử vậy. »
2. Quan hê đối với giáo dục.
Tác dụng ám thị với mô phỏng có quan hệ mật thiết với giáo dục. Từ trong gia đình, trường học cho đến xã hội, đoàn thể, không đâu là không thấy ảnh hưởng của sức ám thị và mô phỏng. Ở trong gia đình, một lời nói, một cử động của cha mẹ, đều có ảnh hưởng đến con trẻ tất cả. Cho nên ởLễ ký có câu khuyên không nên nói dối trẻ. Trong « Hàn thị Ngoại truyện » có kể rằng : Mạnh tử lúc nhỏ, hỏi mẹ bên hàng xóm giết lợn làm gì, bà mẹ trả lời cho xong « họ muốn để cho con ăn » nói rồi bà mới hối mà nghĩ thầm, ta nghe có truyện thai giáo, dạy từ trong bụng khi người có mang, miếng ăn cắt không ngay ngắn

* Trang 58 *
device

không ăn, chiếu giải không ngay ngắn không ngồi, nay con ta đã hiểu biết mà ta lại nói dối, như thế là dạy cho con đều bất tín, nghĩ vậy bà bèn mua thịt lợn cho con ăn. Đấy là những câu truyện ngụ ngôn để tỏ gia đình giáo dục bao giờ cũng coi ám thị và mô phỏng là rất quan trọng để dần dần cải hóa tâm tính con trẻ một cách êm dịu và tự nhiên.
Ở nhà trường, học trò lấy thầy giáo làm kiểu mẫu, một lời nói một cử động của thầy đều có thể để cho học trò làm gưong mà mô phỏng, nhất là những học trò nhỏ, cho nên ở trường tiểu học, ta nhận thấy nhiều thầy giáo với nhi đồng thân mật với nhau hơn cả cha con nữa vậy. Ở đây, thầy giáo không phải chỉ có bổn phận dạy trẻ em về mặt trí thức mà thôi, chính còn ở chỗ nung đúc cho trẻ có phẩm tính, mà công việc nung đúc phẩm tính chính là kết quả của ám thị và mô phỏng vậy. Xem như thế ta thấy công việc của thầy giáo quan trọng đến bực nào và có ảnh hưởng sâu xa thế nào đến nhân quần xã hội.
Không những chỉ ở bậc tiểu học, ở những bậc trung học và đại học, tác dụng ám thị và mô phỏng cũng không kém phần quan trọng. Vấn đề lấy nhân cách để cảm hóa, ngày nay ở đâu cũng coi là sứ mệnh trọng đại của giáo dục đại học, Giáo dục ở đại học không phải chỉ thiên về trí thức giáo dục mà thôi. Chính cũng cần chú ý nung đúc nhân cách con người nữa, con người, sau khi ở trường đại học ra, không phải là chỉ một nhân vật có sự hiểu rộng, mà hơn nữa, còn là một thanh niên có đạo đức kiện toàn và có như thế mới mong giúp ích được cho xã hội quốc gia. Quốc gia ở đời sĩ phu những người lãnh đạo có đức độ, có sáng kiến để mọi việc đều đưọc điều khiển thích hợp với nhu cầu trong từng giai đoạn.
Chúng ta đều tin rằng học vấn địa vị xã hội với đạo đức (thường ở trong chỗ vô hình) của giáo sư đại học có thể đem lại ảnh hưởng ám thị rất sâu xa. Cho nên bản thân tu dưỡng của giáo sư đại học là then chốt đê nung đúc nhân cách cho thanh niên. Đấy là nói về sức mạnh của ám thị và mô phỏng trong phạm vi nhà trường. Ra ngoài xã hội, các báo chí, ca hát

* Trang 59 *
device

chiếu bóng, văn nghệ, mỹ thuật v.v... nhờ tác dụng của ám thị và mô phỏng có ảnh hưởng thâm sâu đến giáo dục toàn dân trong một quốc gia đấy là cả một kế hoạch tuyên truyền của một chính phủ sáng suốt.
3. Quan hệ và văn hóa di truyền.
Trong xã hội sự bảo tồn văn hóa của quá khứ với di truyền của văn hóa hiện đại đều cậy vào tác dụng của ám thị và mô phỏng. Chúng ta biết rằng nội dung văn hóa hiện đại bao hàm chế độ văn vật mới và cũ. Các chế độ, văn vật mới cũ ấy phải trải qua tác dụng ám thị và mô phỏng rồi mới có thể bảo tồn để truyền lại chúng ta mô phỏng tiền nhân, tiền nhân lại mô phỏng tiền nhân. Chúng ta bắt chước kẻ khác, kẻ khác bắt chước lại ta. Cứ như thế mà chế độ văn vật tân cựu đều do tác dụng ám thị và mô phỏng dung hợp thành nền văn hóa hiện nay vậy. Do đấy mà thừa tự người trước, mở mang cho người sau, nền văn hóa mới truyền thông, xã hội mới phát triển liên tiếp không ngừng, vậy văn hóa truyền thông được và xã hội kế tục được là nhờ ở tác dụng ám thị và mô phỏng của nhân tính vậy.
4. Quan hệ với sự biến thiên của xã hội.
Quá trình của ám thị và mô phỏng, đứng về một phương diện mà nói thì tựa như bảo thủ cái chế độ văn vật của quá khứ vậy. Song kết quả thì thường gây ra nhiều loại biến thiên rất tế nhị. Mô phỏng thường nhân cái truyền thống mà thay đổi biến hóa. Đại khái đối với sự mô phỏng của chế độ văn vật thuộc quá khứ, cũng đã sinh ra nhiều sự biến hóa ngấm ngầm bên trong rồi. Sự ngấm ngầm đổi khác ấy, ngày một ngày hai tích lũy mãi mà tạo thành một sự thay đổi bộc phát của xã hội, đấy là kết quả tự nhiên, nhà giáo hóa chính trị phải biết mà tiên liệu như y sĩ chữa bệnh, phải tiên liệu mà điều trị. Không những thế mà thôi, một sự phát minh mới hiện ra, cũng phải nhờ tác dụng ám thị và mô phỏng mới truyền bá đi được. Cho nên sở dĩ một điều phát minh, có thể gây ra sự thay đổi cho хã hội nhân loại, cũng là nhờ ở tác dụng ám thị và mô phỏng.

* Trang 60 *
device

Xem như thế đủ thấy xã hội học áp dụng vào giáo khoa chẳng kém gì tâm lý học đối với môn sư phạm vậy. Đấy là chỉ mới đơn kể hai tác dụng phổ thông của xã hội với ảnh hưởng cụ thể, hiển nhiên của nó, ảnh hưởng mà ai ai cũng phải công nhận không riêng gì trong giới mô phạm.
 
 
TU THƯ ĐẠI HỌC VẠN HẠNH
đã phát hành nhân Mùa Vu Lan, Giáp Dần :
 
PHẬT HỌC,
THIỀN HỌC VÀ THI CA...
của T.T. THÍCH MÃN GIÁC
«... Tương quan giữa Thiền học, Phật học và Cuộc đời là gì ? Phật học, Thiền học đã từng đóng góp những gì vào việc giải quyết những vấn đề sanh tử trọng đại cho những bậc cổ đức Việt nam thời xưa ? Phật học, Thiền học sẽ đóng góp được gì vào công trình giải phóng người Thanh niên thời đại trước bi kịch văn hóa, chánh trị, kinh tế, giáo dục hiện nay ? Sức sống cuồn cuộn khỏe mạnh của Phật học, Thiền học Việt nam đã đóng góp những gì cho nền Văn hóa và Thi ca dân tộc ? Nguồn suối tâm linh ấy đã mang những đặc chất nào trong các nền tư tưởng Ấn độ và Trung hoa... ? » (Trích lời tựa của Tác giả).
NGUYỄN ĐĂNG THỤC

* Trang 61 *
device

 
Tư Tưởng Số 1 (Năm 1974)